1950માં કવિ શ્રા રવિ ઉપાધ્યાયે લખેલ આ કાવ્યમાં વર્ણવાયેલ પ્રવર્તતી સમાજની વિષમતા આજે 2008માં પણ એજ માત્રામાં પ્રવર્તે છે. દેશની આઝાદીનો અર્થ શું? હોળી હોય કે દિવાળી… હાલાતમાં કોઇ ફરક પડતો નથી
દિવાળી રાય તણી , હોળી રંક તણી
પ્રગટ્યા′તા કૈં લાખો દીપક,ગ્રામતણી કોઇ શેરીમાં,
બંધાયા′તા ઊંચા મંડપ, રાય તણી હવેલીમાં .... 1
દિવાળીનાં કુમકુમ પગલાં, પથરાયાં′તાં ઘરે ઘરે,
આભે આતશબાજી, ગભરાં બાળકનાં મન હરે હરે !... 2
બાળ વૃધ્ધને યુવાન સહુંનાં, મન મોજે ફૂલાતાં′તાં !
સ્વતંત્ર ભારતની દિવાળી, હર્ષ થકી ઉજવતાં′તા !... 3
બાળ એક અતિ દૂર્બળ દેહે, અંધારે અટવાતું′તું !
અંગે વસ્ત્રો ફાટ્યેતૂટ્યે, હ્રદયે તે ગભરાતું′તું !... 4
વૃધ્ધા માતા ચાર દિવસથી, અન્ન વિનાં તરફડતી′તી !
ગંધાતી કોઇ ગલીએ વસતી, ઝૂંપડીએ તે સડતી′તી !.. 5
બાળ ધનિકનાં નીરખી કાંઇ, આનંદે ફૂલ ફૂલાતાં !
બાળ ગરીબની લાચારી મહીં, જીવનનાં મૂલ મૂલાતાં !... 6
હૈયે ઉદધિ અશ્રુનાં કૈં, દોડ્યું માની ખાટ ભણી !
લપાઇ માની સોડ મહીં ને ખાળી સરિતા અશ્રું તણી !... 7
″ મા, મા, મુજને નહીં આપે તું ફટાકડાં ને સુંદર વસ્ત્ર !
જોને સઘળાં, બાળકને તું ! આનંદ દીસે છે મસ્ત !″ ... 8
માતાએ ખાળ્યાં કાંઇ આંસુ, આધિ, વ્યાધિ, ઉપાધિનાં !
હાથ ફેરવ્યો પુત્ર દેહ પર, અંધારાં આવ્યાં ભૂખનાં ...! 9
“બેટા મારાં, મોટો થઇને મોટર ગાડીમાં ફરજે
સુકીર્તિ પામી સારી ને કમાઇ તું મોટી કરજે ....! 10
આજે તો આ દેહતણાં છે, હાડમાંસ એ મારાં ધન !
મૂડી મારી-મમતા તારી, દોલતમાં છે તારું તન ! ... 11
રંકજનોને આ અવનિ પર જીવવાનો છે કાંઇ ન હક્ક !
“ હાય ગરીબો લૂંટી ગયા“-, શ્રીમંતોનો અમ પર શક ! ... 12
દિવાળી ના રંક તણી આ, રાય તણી આ દિવાળી !
ભૂખ, ગરીબી, ત્રાસથી જલતી ,રંક તણી ″જીવન-હોળી″ ! ... 13
મ્હેફીલો મિષ્ટાન્નો કેરી, સર્જાઇ શ્રીમંતો કાજ !
ભૂખમરો કાળી ગુલામી - રંક તણાં એ સુખ ને સાજ !... 14
સુંદર વસ્ત્રો ને શણગારો, દેહ ધરે એ ધન - અભિમાન !
ફાટ્યાં વસ્ત્રે દેહ ઉઘાડે - આથડતાં અમ ગરીબ - બાળ !″ ... 15
નૂતન વર્ષના શુભ અવસરે, વિરમ્યા વૃધ્ધાનાં તન-શ્વાસ !
ભડ ભડ જલતી ચિતા સ્મશાને-બાળી રહી′તી હાડ ને માંસ !..16
′સાલ મુબારક′ના સંદેશા, ઘેર ઘેર ઊચરાતા ′ તાં !
ભૂત કારમાં નિરાશાનાં, રંક બાળ મુંઝવતાં ′તાં ! ... 17
ભૂખ, ગરીબીના અન્યાયો, દીસે હિન્દનાં ખૂણે ખૂણે !
સંતાયો ક્યાં ઇશ તું તોળી - અન્યાયો આ, પળે પળે ! ... 18
કવિ - રવિ ઉપાધ્યાય
